محمد مهدى ملايرى
104
تاريخ و فرهنگ ايران ( فارسى )
كه از نام آنها پيدا است منحصر به يك يا دو فن نبوده بلكه شامل بيشتر علوم و فنونى بوده كه در آن عصر رواج داشته ؛ از طب و منطق و گياهشناسى و هيأت و نجوم و خواص البلدان گرفته تا تاريخ و داستان و قصه و ادبيات اخلاقى و رسائل ادبى و آيينهاى مختلف كه موضوع همين كتاب است و از آن به ادب و حكمت تعبير شده است . از اين مقدمه مىخواهيم به اين نتيجه برسيم كه هرگاه پژوهشكنندگان تاريخ دورهء ساسانى براى تحقيق دربارهء ادبيات اين دوره منابع تحقيق خود را به همان آثار معدود و محدودى كه به زبان پهلوى از آن دوره يا از دورههاى نزديك به آن در دست است منحصر كنند ، و از يكى از منابع مهم تحقيق در اين زمينه ، يعنى ادبيات عربى عصر عباسى كه قسمتى از آن تحول يافتهء همان ادبيات دوره ساسانى است غفلت ورزند ، هرگز توفيق نخواهند يافت كه چهرهء واقعى ادبيات دورهء ساسانى را چنانكه بايد ترسيم كنند و آن را چنانكه بوده بشناسند و بشناسانند ، زيرا بدون ترديد يكى از مهمترين منابع براى جستجو و تحقيق در ادبيات دورهء ساسانى همين ادبيات عربى دورهء عباسى است كه از خلال آن نه تنها مىتوان تا حدى با كيفيت و انواع و رشتههاى مختلف ادبيات دورهء ساسانى آشنا گرديد بلكه همچنين مىتوان با دقت و موشكافى بيشتر و با صرف وقت و شكيبايى آثار ارزندهاى از ادبيات آن دوره را هم لااقل در ترجمهء عربى آنها به دست آورد . نگاهى به ادبيات عربى در عصر اول عباسى ادبيات عصر اول عباسى نه تنها از نظر تحقيق در فرهنگ ايران بلكه از نظر تحقيق در تحول فرهنگ عربى نيز اهميت فراوان دارد زيرا به همانگونه كه پژوهندگان فرهنگ ايرانى ناچارند براى دست يافتن به پارهاى از آثار ادبى و فرهنگى دورهء ساسانى از خلال همين ادبيات و آثار فرهنگى عربى عصر عباسى راهى به آن دوران باز